Tokom Hladnog rata svjetske obavještajne službe provodile su brojne tajne i izuzetno rizične operacije. Jedna od najkontroverznijih vezuje se za šezdesete godine prošlog stoljeća, kada je američka Centralna obavještajna agencija (CIA) tokom tajne misije u Indiji izgubila prenosivu nuklearnu opremu na Himalajima – incident čije se posljedice, prema upozorenjima stručnjaka, mogu osjećati i danas.
Ispod snijega i leda Himalaja nestala je oprema namijenjena nadzoru kineskih nuklearnih testova. Posebnu zabrinutost izaziva činjenica da se glečeri tog područja ulijevaju u rijeku Ganges i njen gusto naseljeni sliv, zbog čega postoji strah da bi eventualno curenje radioaktivnih materija moglo ugroziti milione ljudi koji zavise od tih izvora vode.
CIA reagovala nakon kineske atomske bombe
U oktobru 1964. godine Narodna Republika Kina detonirala je svoju prvu atomsku bombu u regiji Xinjiang. Eksplozija je bila snažnija od one bačene na Nagasaki, što je izazvalo ozbiljnu zabrinutost u Washingtonu. Predsjednik SAD-a Lyndon B. Johnson pokušavao je ograničiti dalji razvoj kineskog nuklearnog programa, ali su obavještajni podaci iz unutrašnjosti Kine bili veoma oskudni.
Ideja o postavljanju nadzorne stanice na Himalajima pojavila se nakon razgovora generala Curtisa E. LeMaya i poznatog američkog planinara Barryja Bishopa, koji je isticao da se s velikih visina može nadzirati ogroman dio Tibeta i kineske teritorije.
Tajna saradnja s Indijom
Zbog ranijih graničnih sukoba s Kinom, Indija je također bila zabrinuta kineskim nuklearnim ambicijama. Kada je CIA predložila zajedničku operaciju, indijske vlasti su pristale. Nakon što je plan postavljanja opreme na Kančendžungi odbačen, izbor je pao na planinu Nanda Devi, unutar indijskih granica, ali blizu kineske teritorije.
Neuspjeh misije i nestanak opreme
Ekspedicija je započela 16. oktobra 1964. godine, ali je snažna snježna oluja primorala tim na povlačenje. Nuklearna oprema, uključujući generator na radioaktivno gorivo, privremeno je ostavljena u ledenoj pećini s namjerom da se preuzme naredne sezone.
Kada su se članovi ekspedicije vratili u maju 1966. godine, oprema je nestala. Lavina je pomjerila stijene i led na kojima je bila pričvršćena, a pronađeni su samo tragovi žice. Uprkos višegodišnjim potragama, generator nikada nije pronađen, a njegova sudbina ostala je nepoznata.
Operacija bez odgovora
Iako je CIA kasnije postavila novu opremu na nižem vrhu u blizini Nanda Devi, ekstremni vremenski uslovi i tehnički problemi učinili su misiju neodrživom. Stanica je konačno ugašena 1978. godine.
Razvojem špijunskih satelita potreba za ovakvim opasnim planinskim operacijama nestala je, ali pitanje izgubljene nuklearne opreme na Himalajima i potencijalnih posljedica po okoliš i stanovništvo ostalo je bez konačnog odgovora.
